18/1/20

Περί Betelgeuse

Τελευταία ανανέωση: 22.02.2020. Οι ανανεώσεις μπαίνουν στο κάτω μέρος, προς το τέλος.


Φωτογραφία: Ο αστερισμός του Ωρίωνα στο ορατό και το υπέρυθρο, όπου είναι ευδιάκριτα και τα νεφελώματα που τον συναποτελούν. Πάνω αριστερά, ο Betelgeuse. (Photography and Licensing: https://doudoulakis.blogspot.com/)

Πολλά έχουν γραφτεί τελευταία για τον αστέρα Betelgeuse, εκείνο το πορτοκαλοκόκκινο λαμπρό άστρο πάνω αριστερά στον Ωρίωνα, τον πιο γνωστό και εύκολα αναγνωρίσιμο αστερισμό του χειμερινού ουρανού. Όχι άδικα καθώς το συγκεκριμένο άστρο διανύει τα τελευταία στάδια της αστρικής ζωής του και αναμένεται να μετατραπεί σε υπερκαινοφανή (supernova) «σύντομα». Το «σύντομα» σε αστρονομικά πλαίσια σημαίνει, για την συγκεκριμένη περίπτωση, εντός των επομένων λίγων δεκάδων χιλιάδων ετών. Αυτό δεν αποκλείει την περίπτωση να εκραγεί εντός των επομένων δεκαετιών, ωστόσο αυτή έχει μικρή πιθανότητα.

Ο Betelgeuse έχει μάζα πάνω από 10 φορές μεγαλύτερη αυτής του ήλιου μας, ενώ η ακτίνα του είναι 1000 φορές μεγαλύτερη από αυτήν του άστρου μας. Η επιφανειακή θερμοκρασία του ωστόσο, είναι περίπου 2000 βαθμούς χαμηλότερη από αυτήν του ήλιου.

Ακόμη όμως και αν γινόταν υπερκαινοφανής (τύπου ΙΙ συγκεκριμένα) αύριο, γιατί υπάρχει τόσο ενδιαφέρον για αυτόν; Καταρχάς, για τους αστροφυσικούς θα ήταν μια εξαιρετική ευκαιρία να παρατηρήσουν την εξέλιξη ενός τέτοιου συμβάντος για πρώτη φορά στην σύγχρονη ιστορία από τόσο κοντά και τόσο αναλυτικά, καθώς βρίσκεται στην αστρική «γειτονιά» μας (εντός του Γαλαξία μας και σε απόσταση περίπου 600 ετών φωτός από εμάς), αλλά ταυτόχρονα είμαστε και σε ασφαλή απόσταση.

Πέραν αυτού, θα αποτελούσε ένα ιδιαίτερα εντυπωσιακό θέαμα στον ουρανό καθώς αναμένεται να έχει φαινόμενο μέγεθος παρόμοιο με αυτό μιας πανσελήνου (φανταστείτε τον νυχτερινό ουρανό με 2 «φεγγάρια»), ενώ θα ήταν ορατό και την ημέρα (περίπου όπως φαίνεται και το φεγγάρι). Το συμβάν θα κυριαρχεί στον νυχτερινό, τουλάχιστον, ουρανό για εβδομάδες, ενώ ο Ωρίωνας δεν θα είναι πια ο ίδιος μετά από αυτό.

Στο τμήμα Φυσικής του Παν/μιου της Santa Barbara στην Καλιφόρνια των ΗΠΑ, κατασκεύασαν ένα πρακτικό διάγραμμα όπου γίνεται σύγκριση της φωτεινότητας του υπερκαινοφανούς («φαινόμενο μέγεθος» στο ακόλουθο διάγραμμα, με τα αρνητικότερα μεγέθη να δηλώνουν μεγαλύτερη φωτεινότητα), σε σχέση με την πανσέληνο, την Αφροδίτη και τα αμυδρότερα αντικείμενα που μπορούμε να δούμε σε καθαρό σκοτεινό ουρανό με γυμνό μάτι και με κιάλια. Όπως παρατηρείτε, η φωτεινότητά του, εφόσον εκραγεί, θα είναι συγκρίσιμη με εκείνη του φεγγαριού και θα διατηρηθεί σε υψηλά επίπεδα για αρκετό καιρό, τόσο ώστε να τον απολαύσουμε όλοι, ανεξαρτήτως της ημερομηνίας που θα συμβεί η έκρηξη. Το σχετικά μεγάλο εύρος της καμπύλης που αντιπροσωπεύει την φωτεινότητα της έκρηξης, υποδηλώνει την σχετική αβεβαιότητα που υπάρχει.

Πηγή αρχικού διαγράμματος: https://twitter.com/d_a_howell

Το έναυσμα για αυτό το ιδιαίτερα αυξημένο ενδιαφέρον τις τελευταίες εβδομάδες, έδωσε μια αισθητή (ακόμη και με γυμνό μάτι) μείωση στην φωτεινότητά του (αύξηση στο φαινόμενο μέγεθός του), που βρέθηκε στην χαμηλότερη τιμή που έχει καταγραφεί ως σήμερα. Ο αστέρας αυτός, είναι αναμενόμενο να παρουσιάζει αυτές τις μεταβολές στην φωτεινότητά του, όπως φαίνεται και στο γράφημα. Ωστόσο, επειδή δεν έχουμε καταγράψει με λεπτομέρεια ένα τέτοιο συμβάν στο παρελθόν, δεν γνωρίζουμε επακριβώς πως συμπεριφέρονται αυτά τα άστρα «λίγο» πριν εκραγούν.

Γράφημα: AAVSO (American Association of Variable Star Observers) -- https://www.aavso.org/

Πάντως οι μεταβολές αυτές έχουν διάφορες περιόδους ή «κύκλους» αν προτιμάτε, των 180 ημερών, των 425 ημερών και των 6 ετών (κάτι ανάλογο με τον 11ετή κύκλο του ήλιου μας) και φαίνεται πως η συγκεκριμένη πτώση των τελευταίων εβδομάδων συμπίπτει με τα ελάχιστα δυο κύκλων ταυτόχρονα (εκείνου των 425 ημερών και εκείνου των 6 ετών), κάτι που θα είχε ως αποτέλεσμα ένα βαθύτερο (σε σχέση με τα προηγούμενα) ελάχιστο σαν και αυτό που παρατηρούμε τώρα, κάτι που ενισχύει την άποψη ότι αυτή η εξασθένηση είναι πιθανότατα τμήμα του φυσιολογικού κύκλου του αστέρα παρά ένδειξη ότι θα εκραγεί τις επόμενες εβδομάδες ή εντός ενός έτους.

Ένα άλλο ενδεχόμενο που εξετάζεται για αυτήν την πτώση στην φωτεινότητά του, είναι και η πρόσκαιρα αυξημένη συγκέντρωση αδιαφανούς υλικού (π.χ. σκόνης) γύρω από τον αστέρα, λόγω κάποιων διαδικασιών αποβολής μάζας από τον ίδιο, κάτι που δεν είναι ασυνήθιστο για αυτόν. Στην ακόλουθη υπέρυθρη εικόνα, φαίνεται η σκόνη που περικυκλώνει τον αστέρα (ο οποίος βρίσκεται για σύγκριση στο κέντρο της φωτογραφίας), όπως ήταν τον Δεκέμβριο του 2019.

Credits: ESO / P. Kervella / M. Montargès et al.

Στις ακόλουθες συγκριτικές φωτογραφίες του Betelgeuse από τον Ιανουάριο του 2019 ως και τον Δεκέμβριο του 2019, εκτός από μείωση της φωτεινότητάς του, βλέπουμε και μια φαινομενική αλλαγή στο σχήμα του. Αυτή είναι αναμενόμενη για έναν αστέρα σαν και αυτόν, με το μέγεθος που έχει και τον ρυθμό που καταναλώνει τα πυρηνικά του «καύσιμα». Τα εξωτερικά του στρώματα, όντας πιο απομακρυσμένα και λιγότερο «συνδεδεμένα» με την θερμοπυρηνική σύντηξη στο εσωτερικό του αστέρα, σε συνδυασμό με την μικρότερη βαρυτική έλξη στην οποία υπόκεινται, μεταβάλλουν το σχήμα τους με μεγαλύτερη ευκολία (σε σχέση με την εικόνα που έχουμε για τον ήλιο μας, ο οποίος ακολουθεί βεβαίως πολύ διαφορετικές, πιο αργές και «ήρεμες» διαδικασίες, έχοντας πολύ μικρότερη μάζα και ακτίνα) και εκτινάσσουν και πολύ υλικό διαρκώς (βλέπε και παραπάνω υπέρυθρη φωτογραφία). Μια άλλη υπόθεση, λιγότερο πιθανή, για αυτή την ανομοιογενή συσκότιση, είναι η ύπαρξη τεράστιων κηλίδων (πολύ μεγαλύτερων από αυτές που έχουμε συνηθίσει στον ήλιο μας).

Credits: ESO / M. Montargès et al.

Τέλος, μία πολύ πιο σαφής «προειδοποίηση» για ενδεχόμενη έκρηξη και μάλιστα εντός ωρών, θα ήταν ο «βομβαρδισμός» της Γης από νετρίνα, τα οποία θα ανιχνεύονταν στους διάφορους ανιχνευτές που υπάρχουν στον πλανήτη μας (π.χ. https://snews.bnl.gov/). Αυτά, σε μια τέτοια περίπτωση υπερκαινοφανούς, προέρχονται από το γεγονός ότι μόλις τερματιστεί η παραγωγή ενέργειας στον πυρήνα του αστέρα, τότε τα υπερκείμενα στρώματα του αστέρα καταρρέουν λόγω βαρύτητας με αποτέλεσμα στην ύλη, τα άτομα να εξαναγκάζονται σε σύντηξη των ηλεκτρονίων τους με τα πρωτόνια του πυρήνα τους οδηγώντας σε παραγωγή νετρονίων και νετρίνων. Τα τελευταία είναι τα πρώτα που διαφεύγουν από αυτήν την κατάρρευση και λίγο πριν συμβεί η έκρηξη, για αυτό είναι και τα πρώτα που θα ανιχνεύσουμε, σε μια τέτοια περίπτωση, εδώ στην Γη.

Η δραματική πτώση της φωτεινότητας του Betelgeuse, σε σχέση με τις καταγραφές των τελευταίων 10 ετών. Γράφημα: Edward Guinan / Πηγή: Sky and Telescope

21.02.2020.

Αυτήν την περίοδο των τελευταίων αρκετών ημερών, η φωτεινότητα του Betelgeuse έχει σταθεροποιηθεί. Κατά τα φαινόμενα, το σενάριο της εκτίναξης υλικού που απέκρυψε ανομοιογενώς τμήματα του αστέρα, με αποτέλεσμα να μειωθεί κατά πολύ η φωτεινότητά του, κερδίζει έδαφος. Να θυμίσουμε εδώ, όπως έχει γραφτεί και παραπάνω εξαρχής, ότι ο μόνος «αξιόπιστος συναγερμός» για πιθανή έκρηξη και μάλιστα εντός των επόμενων ωρών, θα ήταν η καταγραφή ενός ορυμαγδού νετρίνων από τους ανιχνευτές μας. Οτιδήποτε άλλο παρατηρούμε (όπως η τωρινή πτώση στην φωτεινότητά του), δεν συνδέεται απαραίτητα (και κατά πάσα βεβαιότητα καθόλου) με διαδικασίες στον πυρήνα του άστρου.

Εφόσον το παραπάνω πιθανό σενάριο ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, τότε η φωτεινότητα του αστέρα αναμένεται να ανέλθει σταδιακά τους επόμενους μήνες φτάνοντας κοντά στις αρχικές της τιμές εντός 2 ετών.

22.02.2020.

Αργή αλλά σταθερή άνοδος της φωτεινότητας

Πηγή γραφήματος

--------------------------------------------------------


17/1/20

Χιονισμένη Πάρνηθα 2020

Υλικό από την χιονισμένη Πάρνηθα, το βράδυ της 13/1/2020.

Πρώτη νύχτα με τον δρόμο οριακά ανοιχτό στα ψηλά (μία λωρίδα). Έχουν μείνει όγκοι χιονιού με ύψος ως και 3 m. τοπικά. Στο χαλαρό βιντεάκι των 4' είχαμε συνάντηση και με μια παρέα 3 ελαφιών. Επίσης, μια αλεπού μας περίμενε πιο ψηλά με φιλικές διαθέσεις και όρεξη για παιχνίδι (και φαγητό).



Μερικές εικόνες (για άδεια χρήσης των φωτογραφιών σε blog, έντυπο υλικο, κ.α., βλέπε: https://doudoulakis.blogspot.com/).


Εκπληκτική λήψη της αλεπούς που μας έκανε παρέα, από τον Δημήτρη Σαγιάκο! Απολαύστε! (Περιηγηθείτε και στο υπόλοιπο φωτογραφικό του έργο!)




1/1/20

Περί προβλέψεων για την κλιματική αλλαγή

Το είχα υποσχεθεί ότι θα το γράψω αυτό το άρθρο και επειδή διαβάζω διάφορα από εδώ και από εκεί, είπα να το δώσω σήμερα. Φυσικά δεν περιμένω να αλλάξουν γνώμη ως δια μαγείας όσοι εκ πεποιθήσεως τα έχουν "σπάσει" με την λογική. Αλλά δεν μπορώ να μην δικαιολογήσω κάπως (όχι πολύ όμως) και τον μέσο άνθρωπο, όταν έχουμε κείμενα άρνησης της κλιματικής αλλαγής από κάποιους.*

Πριν συνεχίσω, να επισημάνω ότι αναφέρομαι καθαρά στο επιστημονικό κομμάτι της συζήτησης. Είναι διαφορετικό να λέμε: A) "θέλω να εκμεταλλευτώ (σαν χώρα) τον λιγνίτη μου ή τους ορυκτούς πόρους" (και μπορεί να γίνει και είναι ολόκληρη άλλη συζήτηση) ή να πεις Β) "μου την δίνει που κάποιοι εκμεταλλεύονται την κλιματική αλλαγή για να σπείρουν ανεμογεννήτριες σε κάθε βουνοκορφή" και τελείως διαφορετικό να λέμε: Γ) "Δεν υπάρχει κλιματική αλλαγή". Για το Γ θα αναφερθούμε εδώ, επειδή πολλοί αρνητές της (δυστυχώς ανάμεσα σε αυτούς βρίσκονται ακόμη και άνθρωποι σε θέσεις ευθύνης στην χώρα μας, άνθρωποι που πληρώνονται από τον Έλληνα φορολογούμενο*), επειδή δεν έχουν πλέον κάτι άλλο να πουν, αναφέρονται σε δήθεν λάθος προβλέψεις των κλιματολόγων.

Οι εικόνες και τα γραφήματα που θα δείτε όμως παρακάτω, είναι από τις προβλέψεις των κλιματολόγων ΠΡΙΝ το 1990 (πάνω από 30 χρόνια πριν). Για να δούμε τι έλεγαν τότε και πόσο μέσα ή έξω έχουν πέσει.

Εικόνα 1) Εκτίμηση CO2. Δείτε στην λεζάντα τι προβλέπεται και δείτε (κίτρινη γραμμή) που είμαστε σήμερα στο γράφημα. (415+ ppm σήμερα 2019: https://www.sciencealert.com/it-s-official-atmospheric-co2-just-exceeded-415-ppm-for-first-time-in-human-history).


Εικόνα 2) Αυτήν την βάζω διότι κάπου διάβασα ότι "οι χαζοί επιστήμονες είχαν προβλέψει ότι θα βουλιάξουμε όλοι το 2020". Το "μετά τα μέσα του 21ου αιώνα" αντιστοιχεί στο "μετά το 2050". Οι προβλέψεις γίνονται πάντα με χρονικό ορίζοντα το τέλος του 21ου αιώνα και όπως βλέπετε στην σελίδα, υπάρχουν χάρτες για επιπτώσεις σε περίπτωση ανόδου κατά 0.5 m (πάνω) και 1 m (κάτω). Αυτήν την στιγμή, η καταμετρημένη ΜΕΣΗ παγκόσμια άνοδος της στάθμης της θάλασσας είναι 3.3 εκ/δεκαετία (https://climate.nasa.gov/vital-signs/sea-level/) και υποθέτοντας ότι ΔΕΝ θα αυξηθεί άλλο τις επόμενες δεκαετίες (κάτι δύσκολο σύμφωνα με τις σημερινές εκτιμήσεις και τα νέα δεδομένα https://www.eea.europa.eu/data-and-maps/indicators/sea-level-rise-6/assessment),τότε από το 1980 που έχουν γίνει αυτές οι εκτιμήσεις, η συνολική αύξηση 0.5 – 1 m είναι ορατό ενδεχόμενο.


Εικόνα 3) Προβλέψεις για το ατμοσφαιρικό CO2. Ακολουθούμε μια τάση ανάμεσα στο 1ο και το 2ο, από τα συγκεκριμένα 3 σενάρια, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.


Εικόνα 4) Αποτελεί λεζάντα για την εικόνα 5.


Επίσης το κίτρινο υπογραμμισμένο είναι σε τροχιά ώστε να ξεπεραστεί κατά πολύ. (πηγή εικόνας)


Εικόνα 5) Εκτιμήσεις για την μέση άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Είχε υποτεθεί το σενάριο 2. Είμαστε στην κίτρινη γραμμή. Όχι και άσχημα για εκτίμηση 30ετίας με τα υποπολλαπλάσια δεδομένα και πόρους σε σχέση με σήμερα.


Bonus – Εικόνα 6) Ας δούμε τι έλεγαν και οι ίδιες οι πετρελαιοβιομηχανίες στις αρχές του 1980… εδώ είναι γράφημα από (πρώην) εσωτερικό έγγραφο της Exxon το 1982. Δείτε τι προβλέπει και δείτε που είμαστε σήμερα (πράσινη γραμμή).


Παρεμπιπτόντως για όποιον ενδιαφέρεται, την έκθεση την έχω ολόκληρη. (Σχετικά με αυτήν την έκθεση: https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/sep/19/shell-and-exxons-secret-1980s-climate-change-warnings)

*Το κείμενο άρνησης της κλιματικής αλλαγής (θυμίζω: https://clintel.org/greece/) θα ήταν πολύ αστείο αν δεν θρηνούσαμε νεκρούς από αναρίθμητες καταστροφές σε Ελλάδα και εξωτερικό λόγω ΑΚΡΙΒΩΣ της ανθρωπογενούς παγκόσμιας θέρμανσης την οποία αρνείται το κείμενο, λέγοντας ότι όλα βαίνουν καλώς! Θα είχε ενδιαφέρον να τα πει ο συντάκτης αυτά στους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς της Ρωσίας το 2010 (https://en.wikipedia.org/wiki/2010_Russian_wildfires), για παράδειγμα. Για να μην πάμε στους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς του καύσωνα της δυτικής Ευρώπης (του 2003: https://en.wikipedia.org/wiki/2003_European_heat_wave, αλλά και τους νεκρούς από τα διαδοχικά ρεκόρ θερμοκρασιών το 2019: https://en.wikipedia.org/wiki/July_2019_European_heat_wave).

Φυσικά, δεν χρειάζεται να αναφερθούμε σε καταστροφές και φωτιές: Αμαζόνιος, Αυστραλία, Σιβηρία, Αφρική… και αυτά μόνο το 2019. Το πρόβλημα είναι η αυξανόμενη συχνότητα, ένταση και έκταση αυτών των φαινομένων. Το κείμενο άρνησης της κλιματικής αλλαγής ωστόσο λέει: «Η θέρμανση του πλανήτη δεν έχει αυξήσει τις φυσικές καταστροφές.» Μάλιστα. Στις ακόλουθες 2 εικόνες παρέχεται το κείμενο που έχουν υιοθετήσει 8 υπογράφοντες.

Θα ήταν προς τιμήν τους αν απέσυραν τις υπογραφές τους από αυτό το εντελώς προκλητικό (επιστημονικά και όχι μόνο) κείμενο.


Αν και αρχικά ήθελα να γράψω σε ποια σημεία είναι λάθος το κείμενο αυτό, εκ των υστέρων διαπίστωσα ότι δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα σωστό σε αυτό, ενώ ορισμένες γραμμές είναι τόσο προφανές ότι δεν έχουν σχέση με την πραγματικότητα που δεν αντέχει καν σε κριτική.

--------------------------------------------------------------------

Πηγές.

1) Βιβλίο «Το Θερμοκήπιο Γη», John Gribbin, Αρχική έκδοση 1990.

2) Τα φυσικά φαινόμενα και η επιστημονική ερμηνεία τους.